11. 3 maart 1989

Het is al weer elf columns geleden, dat ik u toezegde eens een column te wijden aan het verschijnsel column. Ik kon dat toen niet doen, want het was vlak voor Kerstmis, en dan kun je dit soort triviale zaken niet aansnijden. Ook de tien volgende leenden zich er niet voor, want zo af en toe gebeuren er dingen in Leiden, waar je als columnist niet om heen kunt.

Het beantwoorden van de vraag wat een column is, is niet eenvoudig. Ik heb daarvoor dan ook een wetenschappelijk onderzoek moeten verrichten. Ik kon er echter geen subsidie voor krijgen, zodat het onderzoek slechts oppervlakkig kon worden. Maar misschien luisteren er studenten Nederlands en voor hun is dit wellicht de aanzet voor een diepgaander onderzoek voor een scriptie of een proefschrift. Het te onderzoeken onderwerp blijkt nog nauwlijks door de wetenschap te zijn onderzocht. Daarvoor is het te nieuw. De huidige column is in de zeventiger jaren opgekomen door mensen als Hofland, Krol, Brandt Corstius en anderen. Toch moet ik de onderzoeker er op wijzen, dat het fenomeen column al in de achttiende eeuw bestond, dank zij de zeer grote persvrijheid in de Nederlanden, hoewel één van mijn illustere voorgangers, Jacob Campo Weyerman, vanwege de door zijn scherpe stukjes veroorzaakte conflicten met de overheid zijn werkzaam leven in 1747 in de Haagse Gevangenpoort moest beëindigen. Tot in de negentiende eeuw had de overheid bezwaren tegen haar critici, wat columnisten toch waren. In onze eeuw bezit de columnist onbeperkte vrijheden. Hij kan zeggen wat hij wil. Hij kan de overheid onderuithalen en maatschappelijke en politieke toestanden keihard aan de kaak stellen. Jan Blokker schreef eens: "De bestaande machtsverhoudingen zijn er [...] om voortdurend ondergraven, ondermijnd en tot ontploffing gebracht te worden". Toch tart de columnist steeds de grenzen van wat mag, en overschrijdt hij zelfs die grenzen.

Maar wat is nu een column. Kijk, daar komt al de eerste moeilijkheid. Sla je de literatuur op, dan merk je op, dat er verschillende definities in omloop zijn. De conclusie dient dan ook te zijn, dat het onderhavige begrip niet te definiëren valt. De column kan namelijk over alles gaan, alle vormen aannemen en in verschillende stijlen worden gemaakt. Meestal is hij kort, in de krant gewoonlijk niet meer dan één kolom, vandaar de naam. Op de radio, en dat geldt voor deze column, ziet de redactie van het omringend programma Leiden Lokaal er nauwlettend op toe, dat hij slechts enkele minuten van de kostbare tijd in beslag neemt. Een ander kenmerk van de column is, dat de maker zich geheel onafhankelijk van de journalistieke inhoud van de krant of het omgevende programma, in het geval van de radiocolumn, kan opstellen. Terwijl de redactie van de krant eisen stelt aan het werk van de journalist inzake objectiviteit en waarheidsgehalte, want de redactie van de krant is verantwoordelijk voor de journalistieke inhoud, kan de columnist ongehinderd zijn gang gaan. De enige eis, die de redactie van de krant stelt is die van de kwaliteit: het stukje moet goed geschreven zijn. De column staat tussen de journalistiek en de literatuur in. De columnist volgt de actualiteit en neemt die als uitgangspunt. Op een literaire wijze gaat hij met die actualiteit aan de slag. Hij voegt er zijn commentaar aan toe of bespreekt die op een ironische, satirische of spottende toon. In de column is plaats voor een puur persoonlijke of controversiële mening. Hij maakt gebruik van de vrijheid van meningsuiting en toetst daarmee het principiële onderdeel van de democratie. De onafhankelijkheid van de columnist komt visueel tot uiting, waar de columns van een kader zijn voorzien of een eigen vaste plaats in de krant hebben, bij Omroep Rijnland is dat vertaald in het eigen herkenningsmelodietje en in het vaste tijdstip.

Ik eindig met Piet Grijs, die over columnisten schreef: "Niets is eenvoudiger dan columnist te zijn van een weekblad. Je moet elke maandag een stukje inleveren". En voor mij is dat gewoon elke vrijdag. En ik heb vandaag de redactie van Leiden Lokaal getart, want deze column over de column is 13 regels langer dan de vorige tien. Dus wie weet volgt nu ontslag .... .